Çiftlerin yaklaşık %15'i çocuk sahibi olmakta güçlük çekiyor. Bu sorunu yaşamalarına rağmen yalnızca %40–50’si tıbbi yardım almak için başvuruyor. Bu sorunun erkek kaynaklı olduğu vakaların en başında varikosel geliyor. Erken ve doğru tanı ile uygun takip ve müdahaleyle birlikte bu durumun büyük bölümü tersine çevrilebiliyor.
Polikliniğime gelen erkek hastaların önemli bir kısmı varikosel tanısını tesadüfen öğreniyor; kimi kez yıllık checkup, kimi kez çocuk sahibi olmakta yaşanan güçlük onları üroloji kapısına getiriyor. Anlatacaklarım hem hastalığı daha yeni duyanlar için bir başlangıç rehberi hem de varikoselini bilen ancak "ne zaman ameliyat olsam?" sorusunun cevabını arayanlar için pratik bir kılavuz olacak.
Varikosel Nedir?
Testislerden kirli kanı taşıyan toplardamar sistemi — tıp dilinde pampiniform pleksus denen damar ağı — normalden fazla genişleyip kıvrıldığında buna varikosel diyoruz. Bacaklardaki varislerle aynı mekanizma: damar genişliyor, kapakçık mekanizması bozuluyor ve kan geri kaçıyor. Sonucunda da damar yapısında dışarıdan kıvrımlı {tortioze}, solucan gibi gözüken bir görünüm oluşuyor.
Vakaların %80-90'ı sol tarafta görülür. Bunun nedeni anatomik bir "farklılıktır": sol testis toplardamarı, sağdakinin aksine doğrudan sol böbrek toplardamarına dik açıyla bağlanır. Bu açı, kanın geri akmasını kolaylaştırır.
Spermleri epididimden mesaneye taşıyan ince kanal; varikosel bu yapıya bitişik seyir gösterir
Testisten kirli kanı taşıyan toplardamar ağı; varikosel tam burada, bu damarların genişlemesiyle gelişir
Kırmızı daire ile işaretli alan; sağ köşede Doppler ultrasonografi görüntüsünde genişlemiş damarlar izlenmektedir
Spermlerin olgunlaştığı ve 2–3 hafta depolandığı, testise yapışık uzun kıvrımlı yapıdır
Sol: Sağlıklı damar yapısında kan böbrek toplardamarına serbestçe akar. Sağ: Varikosel durumunda damarlar genişleyip kıvrılır, kan birikir, testis ısınır ve sperm üretimi bozulur.
Neden Bu Kadar Önemli ? Kısırlıkla Bağlantısı Nedir ?
Varikosel'in oluşturduğu asıl hasar, testis ısısının artmasından kaynaklanır. Sperm üretimi en iyi, vücut ısısının 2–3 derece altında gerçekleşir. Kan birikimi bu ısı dengesini bozar; testise ulaşan kirli kan hem ısı taşır hem de oksijeni azaltır. Sonuç: sperm sayısında düşüş, hareket kabiliyetinde azalma ve yapısal bozulma görülür.
"Erkek infertilitesinin araştırıldığı her iki çiftten birinde varikosel saptanabilir !!! Üstelik bu vakaların büyük bölümünde ameliyat sonrası sperm parametrelerinde belirgin iyileşme gözlemlenmektedir."
Normal: ml'de 16 milyon ve üzeri sperm. Düşük: spermler seyrek ve hareketleri zayıf — sol yarıda görüldüğü gibi. Varikosel, sperm üretimini kısıtlayan en sık nedenlerden biridir.
Normal: oval baş, düz ve uzun kuyruk. Anormal: baş şekli bozuk, kuyruk kıvrık veya çift. Şekli bozuk spermler yumurtaya ulaşsa bile dölleme yapamaz.
Normal: sperm düz ileri hareketli. Anormal: dönerek ya da yerinde hareketlidir, ileri gidemez. Varikosel bu parametreyi en erken ve en belirgin biçimde bozar.
Sağlıklı erkek ile Derece III varikosel karşılaştırması
Sperm sayısı (milyon/mL)
İleri hareketli sperm oranı (%)
Normal morfoloji (%)
ⓘ Değerler temsili ortalama aralıklardır; bireysel sonuçlar varikosel derecesine ve süresine göre değişir.
Belirtiler: Varikosel Hangi Şikayetlere Yol Açabilir?
Varikosel'in en sık gözden kaçmasının nedeni: çoğu zaman hiçbir belirti vermemesidir ! Hayatı boyunca varikoselini hiç fark etmeden yaşayanlar az değildir. Ancak bazı erkekler şu yakınmaları yaşar:
Varikosel genellikle yavaş gelişen, daha çok sızlayıcı bir ağrıya neden olur. Ansızın başlayan, şiddetli testis ağrısı varsa testis torsiyonunu (burulması) ekarte etmek için acil üroloji değerlendirmesi şarttır.
Derecelendirme: Her Varikosel Aynı Değildir !
Varikosel, klinik muayenedeki bulguya göre 3 dereceye ayrılır. Bu derecelendirme tedavi kararında belirleyici rol oynar:
| Derece | Nasıl Saptanır? | Sperm Etkisi | Tedavi İhtiyacı |
|---|---|---|---|
| Derece I | Sadece Valsalva manevrası sırasında ultrasonla | Genellikle minimal | İzlem, seçici tedavi |
| Derece II | Muayenede elle hissedilir, gözle görülmez | Orta düzeyde bozulma | Kısırlık varsa ameliyat |
| Derece III | Ayakta gözle görülen genişleme | Belirgin düşüş | Ameliyat önerilir |
Pampiniform pleksus damarları ince ve düzgün seyreder. Kan serbestçe yukarıya, alt ana toplardamara doğru akar. Testis normal çalışma sıcaklığını korur (~34°C). Sperm üretimi etkilenmez.
Damarlar belirgin biçimde genişlemiş, kıvrık ve dolgun görünümdedir. Kan geri kaçarak birikir; testis aşırı ısınır. Bu ısı artışı sperm üretimini, hareketini ve şeklini bozar; kısırlığa zemin hazırlar.
Varikoselin derecesi arttıkça damarların genişliği ve kıvrıklığı artar; testisin ısı yükü ve sperm hasarı fazlalaşır.
Tanı: Ne Zaman, Nasıl ?
Varikosel tanısı ilk adımda fizik muayeneyle konulur. Hasta ayakta değerlendirilir; sol skrotumda spermatik kord seviyesinde yumuşak, kıvrımlı bir damar yumağı hissedilir. Daha küçük varikosel için Valsalva manevrası (nefes tutup ıkınma) yapılırken muayene tekrarlanır.
-
1
Fizik muayene: Ayakta ve Valsalva manevrası ile skrotal palpasyon. Çoğu varikosel bu aşamada saptanır.
-
2
Skrotal Doppler Ultrasonografi: Altın standarttır. Damar çapını, kan akım yönünü (reflüyü) ölçer. Testisin boyutu ve dokusu da değerlendirilir.
-
3
Semen analizi (spermiyogram): Kısırlık söz konusuysa sperm sayısı, hareketi ve morfolojisi incelenir. Varikosel şüphesi varsa veya çocuk isteyen çiftlerde mutlaka yapılır.
-
4
Hormonal değerlendirme: FSH, LH, testosteron, prolaktin düzeyleri; testisin işlevsel kapasitesini gösterir. Gerekirse tekrarlayan semen analizi istenir.
Varikosel şüphesinde başvurulacak tanı adımları ve tedavi kararına giden süreç. Her aşama bir üroloji uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.
Tedavi: Varikosel Nasıl Tedavi Edilir ?
Her varikosel tedavi gerektirmez. Tedavi kararı şu üç ana koşul gözetilerek verilir:
- 1
Çift çocuk sahibi olmak istiyor ve erkekte anormal semen bulgusu mevcut
- 2
Süregelen ağrı ve yaşam kalitesini etkileyen şikayetler var
- 3
Genç erkeklerde Derece II–III varikosel ile birlikte testisin küçülmesi veya hormonal baskılanma
Cerrahi Tedavi: Mikrocerahi Varikoselektomi
Günümüzde tercih edilen yöntem, subinguinal mikrocerahi varikoselektomidir. Kasık altından yapılan yaklaşık 2–3 cm'lik bir kesi ile testise giden damar demeti görüntülenir; ameliyat mikroskopu altında genişlemiş toplardamarlar bağlanır, testis kan akımını sağlayan atardamarlar ve lenfatikler titizlikle korunur.
Ameliyat mikroskopu ile yapılır. Atardamar ve lenfatikler korunur. Nüks oranı %1'in altında, komplikasyon oranı çok düşük. Sperm iyileşmesi en yüksek bu yöntemde.
Karından küçük kesilerle yapılır. Bilateral (çift taraflı) varikosellerde avantajlı olabilir. Mikrocerahi kadar yaygın kullanılmaz ancak seçilmiş hastalarda etkilidir.
Şikayetsiz, küçük dereceli varikosel; semen analizi normal veya çocuk planı yoksa yıllık USG ve spermiyogram ile takip yeterlidir. Acele müdahale gerekmez.
Sol: Kasık altından yapılan minimal kesi. Sağ: Mikroskop görüş alanında kırmızı atardamar ve yeşil lenf damarları korunurken mavi toplardamarlar bağlanmaktadır.
Ameliyat Sonrası: Sperm Ne Zaman İyileşir?
Pek çok hasta ameliyat sonrası "spermlerim acaba ne zaman düzelir ?" diye sorar. Sabır gerektiğini vurgulamak isterim: sperm üretim döngüsü yaklaşık 72 gün sürer. Ve en doğru değerlendirmeyi yapabilmek için en az 2 sperm döngüsü, yani yaklaşık 6 ay geçmesi gerektiğini vurgulamak isterim.
İyileşme kümülatiftir; 3. aydan itibaren başlar, en belirgin gelişme 6–12. aylar arasında gözlemlenir.
Çalışmalar, mikrocerahi varikoselektomi sonrasında hastaların yaklaşık %70'inde sperm parametrelerinin iyileştiğini, doğal gebelik oranının ise tedavi yapılmayan gruba kıyasla belirgin biçimde arttığını gösteriyor. Spermiyogram çok kötü olan hastalarda bile varikosel tedavisi, ileride yapılacak tüp bebek (IVF) veya mikroenjeksiyon (ICSI) başarısını olumlu etkiliyor.
Varikosel tedavisi ile tüp bebek tedavisi birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Önce varsa varikosel tedavi edilir; sperm kalitesi yükselirse doğal yoldan ya da basit tedavilerle gebelik mümkün olabilir. Varikosel tedavisine rağmen gebelik gerçekleşmezse, artık daha yüksek kaliteli spermlerle tüp bebeğe gidilir — bu da tüp bebek başarısını artırır.
Sık Sorulan Sorular
Varikosel kendi kendine geçer mi?
Maalesef hayır. Varikosel anatomik bir sorundur; bir kez oluştuktan sonra ilaçla düzelmez. Küçük derece varikosel semptomsuzsa izlenebilir, ancak bağımsız olarak kaybolmaz.
Her varikosel ameliyat gerektirir mi?
Kesinlikle hayır. Şikayetsiz, semen analizi normal ve çocuk planı olmayan bireylerde ameliyat önerilmez. Kararı belirleyen; şikayet, sperm durumu ve gelecek planıdır.
Varikosel tekrar eder mi?
Mikrocerahi tekniğiyle yapılan operasyonlarda nüks oranı %1'in altındadır. Daha eski tekniklerle bu oran daha yüksekti.
Ergenlik döneminde saptanırsa ne yapılmalı?
Ergen erkeklerde Derece II–III varikosel ve/veya etkilenen testisin küçülmesi varsa, erken tedavi testis gelişimini koruyabilir.
Sorularınız mı Var?
Varikosel tanınız varsa veya şüpheleniyorsanız, kişisel değerlendirme için randevu alabilirsiniz.
📲 WhatsApp ile Randevu Alın